ડૂબી રહ્યો’તો ત્યારે કિનારા થયા નહીં;
મિત્રો થયા એ કોઈ સહારા થયા નહીં!

જે ઘા ઝીલીને તૂટવા મંજૂર ના થયા-
એ પથ્થરો કદીય મિનારા થયા નહીં!

મારા રુદનની જાણ જમાનાને થઈ નહીં;
અશ્રુ હતાં કે જેના ફુવારા થયા નહીં!

નિઃસ્વાર્થ પ્રેમની તો અન્ય કેવી ખાતરી;
એના થયા અમે જે અમારા થયા નહીં!

ફૂટપાથ પર પડીને જે તારા ગણ્યા હતા-
એ ભાગ્યના સિતારા અમારા થયા નહીં!

ખોટી દિશાનો દોષ બધો દે નહીં મને;
તારાથી કેમ રમ્ય ઇશારા થયા નહીં?

ઇન્કાર એનો લેખ વિધિનો બની ગયો;
જેના લખ્યામાં કોઈ સુધારા થયા નહીં!

નહોતો કબૂલ પ્રેમ દયાપાત્ર થઈ જઈ!
તેથી અમે ‘જલાલ’ બિચારા થયા નહીં!

(જલાલ મસ્તાન ‘જલાલ’, સાત ઘર પાસે, તારાપુરઃ ૩૮૮૧૮૦, જિ. આણંદ
મો. ૯૮૭૯૧ ૯૭૬૮૬)
['અખંડ આનંદ' 'કાવ્યકુંજ' મે, ૨૦૧૦, પૄષ્ઠઃ ૧૦, સંપાદકઃ શ્રી હરિકૃષ્ણ પાઠક]

- જલાલ મસ્તાન 'જલાલ' (૯૮૭૯૧ ૯૭૬૮૬).]

 ચૂલો  

અંધારામાં બળતો ચૂલો!

ખૂણામાં ખળભળતો ચૂલો!

જે પણ ઢાળમાં ઢાળો એને,

ફટ્ટ દઈને ઢળતો ચૂલો!

શિયાળામાં ઘરનાં સૌને-

એક સ્થળે સાંકળતો ચૂલો!

ખૂબ ધીમેથી બોલીએ પણ-

તોય બધું સાંભળતો ચૂલો!

મારી માનાં દુઃખ જોઈને-

ધીમાં ડૂસકાં ભરતો ચૂલો!

ગૅસ-સિલિન્ડર આવી જાતાં-

રોજ ખૂણામાં રડતો ચૂલો!

           (વર્ષઃ ૧૯૮૯, ‘ખૅરિયત’ પૃષ્ઠઃ ૦૩)

હસ્તી અમારી દર્દથી જે તરબતર હતી-
એની સુવાસની જ ગઝલ પર અસર હતી!

પટકાઈ હું પડ્યો છું મગર એ પડી નથી;
શ્રદ્ધા અડગ રહી કે જે ઈશ્વર ઉપર હતી!

આવું ન તારી પાસમાં તો ક્યાં જઉં, કહે!
સાકી, સુરા તે રાહમાં ક્યાં દરબદર હતી?

સૌની હતી આ શીખઃ જીવ્યે જા, સુખી થઈશ;
પણ દોસ્ત, મારા ભાગ્યની મુજને ખબર હતી!

જન્નતમાં એ સુખોને લઈ શું કરું, ખુદા?-
જેની જરૂર કેવળ ધરતી ઉપર હતી!

જહેમત ‘જલાલ’ મારા ફકત હાથમાં હતી!
બાકીની વાત મારા મુકદ્દર ઉપર હતી!
   ['ખૅરિયત'પૃષ્ઠઃ ૧૪૨, વર્ષઃ ૨૦૦૩]

અહીં વર્ષ ૧૯૯૨ માં લખેલી અને મારા ગઝલસંગ્રહ ‘ખૅરિયત’ માં પૃષ્ઠઃ ૨૧ ઉપર પ્રગટ થયેલી મારી ગઝલ ‘થઈ ગયા’ રજૂ કરું છું. -જલાલ મસ્તાન ‘જલાલ’  ૯૮૭૯૧ ૯૭૬૮૬

ગઝલઃ થઈ ગયા
લ્યો, તમારા હોઠ અક્ષર થઈ ગયા!
પ્રશ્ન મેં પૂછ્યા ને ઉત્તર થઈ ગયા!

સાવ પાસે છે ઊભાં ને દૂર છે;
શબ્દ બે મોંઘા પરસ્પર થઈ ગયા!

એમને માટે કર્યું શું, પૂછ નહિ;
જાત નિચોવીને અત્તર થઈ ગયા!

ને અમારી જિન્દગીનાં પૃષ્ઠ પર-
એ હકીકત એક નક્કર થઈ ગયાં!

યાદમાં હું એમની વહેતો ગયો;
એમના કાગળ સમંદર થઈ ગયા!

ને સમય સાથે પરિવર્તન થયાં;
શ્વાસ પણ અન્તે તો ખંજર થઈ ગયા!
છે ગઝલમાં સૌ સ્મરણ એનું ‘જલાલ’!
એટલે સૌ શેર સુન્દર થઈ ગયા!
            [વર્ષઃ ૧૯૯૨]
જલાલ મસ્તાન ‘જલાલ’ ગુજરાતી ગઝલકાર, અમદાવાદ, ગુજરાત.

-જલાલ મસ્તાન ‘જલાલ’ ગુજરાતી ગઝલકાર, અમદાવાદ, ગુજરાત.   (98791 97686)

ગઝલઃ સંભારશે
દુઃશાસનને જઈને કોણ આ સમજાવશે-
કે કૃષ્ણ દ્રૌપદીનાં ચીર ચોક્કસ પૂરશે!

દગો પામ્યા છતાં અંતર મહીં વિશ્વાસ છેઃ
પ્રસારી હાથ ચોક્કસ તું મને બોલાવશે!

દુકાળ આવી પ્રજાનાં હાડકાં ચૂસી જશે;
ને રાજા મહેલના કોઠારને સંતાડશે!

સડક પર જિન્દગી પૂરી કરી છે એટલે-
મરણની બાદ રસ્તાઓ મને સંભારશે!

તમે ક્રૂસે જડાવી જેને વીંધી નાખશો-
એ માણસ પ્રેમના સામ્રાજ્યને ફેલાવશે!

જરૂરત આ ગઝલની ત્યારે સમજાશે ‘જલાલ’-
કે વારંવાર મારી યાદ જ્યારે આવશે!
                                    [વર્ષઃ ૧૯૯૮]

[જલાલ મસ્તાન 'જલાલ', ગુજરાતી ગઝલકાર.

ગુજરાતીમાં એક રીતે જોઈએ તો ગઝલકારોનો રાફડો ફાટ્યો છે અને એક રીતે જોઈએ તો ગઝલ શોધી નથી જડતી. આવા તબક્કે હું માત્ર ને માત્ર પરંપરાની ગઝલને જ વફાદાર રહીને એ જ લઢણમાં લખતો રહું છું. ટીકા-ટિપ્પણીની તો દરેકને પૂરતી સ્વતંત્રતા છે જ.
અહીં મારી એક એવી ગઝલ રજૂ કરતાં આનંદ અનુભવું છું જેમાં કશું જ નવું નથી; ફકત સીધી ને સરળ રજૂઆત છેઃ 

-જલાલ મસ્તાન ‘જલાલ’  (ગુજરાતી ગઝલકાર, અમદાવાદ. ૯૮૭૯૧૯૭૬૮૬)

ગઝલ ઃ એ મા હશે
જે તને જોઈને પળપળ જીવશે એ મા હશે!
ને તને પળપળ હ્રદયમાં રાખશે એ મા હશે!

જે ભીનું ખુદનું બિછાનું રાખશે એ મા હશે!
ને સૂકું તારી નીચે જે મૂકશે એ મા હશે!

માનથી-સન્માનથી દુનિયા તને બોલાવશે;
પણ કહી ‘બેટા’ તને પોકારશે એ મા હશે!

આટલા અભ્યાસમાં પણ રહી જઈશ નાદાન તું;
સત્ય સઘળા પ્રેમથી સમજાવશે એ મા હશે!

આ જગત પળમાં ભુલાઈ જાય છે અહીંયાં ‘જલાલ’;
યાદ કોઈ તોય હરદમ આવશે એ મા હશે!
                                                (વર્ષઃ ૨૦૦૩)

આજે જરાક અનુકૂળતા મળતાં જ આ મારી નવી ગઝલ રજૂ કરું છું. 

                      ગઝલ ઃ વાગ્યા વગર રહે નહીં 

હાથે કરેલું હૈયે વાગ્યા વગર રહે નહીં,

કુદરત બધા હિસાબો માગ્યા વગર રહે નહીં.

જાણું   છું કે નહીં દો સંગાથ છેક તોયે-

મારું હ્રદય ભરોસો રાખ્યા વગર રહે નહીં.

ક્રૂસે જડાવી દો કે દો ઝેરનો કટોરો-

અલ્લાહનો ફરિશ્તો આવ્યા વગર રહે નહીં.

ખાટાં-મીઠાંની ચિંતા મનમાં ભરી પડી છે,

શબરી તો બોર પોતે ચાખ્યા વગર રહે નહીં.

કે સત્ય બોલવાની કિંમત અદા કરે છે,

ઈસુના હાથે ખીલા વાગ્યા વગર રહે નહીં.

છોને મથી મરે આ દુનિયાના સૌ દુઃશાસન,

અબળાની લાજ ઈશ્વર રાખ્યા વગર રહે નહીં.

જેને લીધે કરી છે મેં સાધના ગઝલની,

જોજો ‘જલાલ’ એ ખુદ વાંચ્યા વગર રહે નહીં.

- જલાલ મસ્તાન ‘જલાલ’ (૯૮૭૯૧ ૯૭૬૮૬) 

છાની રહી શકી ન સિકંદરની આબરૂ,

મુઠ્ઠી ખૂલી કે ગઈ છે બરાબરની આબરૂ.

સંભાળજે કે છેક ગહન ઘા સદા રહે,

જોજે ન દોસ્ત, જાય આ ખંજરની આબરૂ.

ઉપર સપાટી પર કદી તરશે ન મોતીઓ,

પેટાળમાં રહે છે સમંદરની આબરૂ.

ફૂલો વચાળે રહીને સુમન થઈ જવાય છે,

ઓછી ન ગણ તું કોઈ મુજાવરની આબરૂ.

કંકાસના સ્વરૂપમાં નીકળી ગઈ બહાર,

ઘરમાં રહી શકી નહીં જે ઘરની આબરૂ.

તારા બધા જ ભાવ મને લાગશે સમાન,

આદર સમાન હોય અનાદરની આબરૂ.

હદથી વધારે એ કસોટી નહીં કરી શકે,

ભક્તોની આબરૂ જ છે ઈશ્વરની આબરૂ.

છેવટ ‘જલાલ’ કંઈક મળ્યું આ ગઝલરૂપે,

છેવટ ‘જલાલ’ રહી ગઈ અક્ષરની આબરૂ.

        - જલાલ મસ્તાન ‘જલાલ’

          ૯૮૭૯૧ ૯૭૬૮૬

સી.આઇ.એસ.એસ. (કૅથલિક માહિતી સેવા કેન્દ્ર,

અમદાવાદ) માટે

  પ્રેમની પરિક્રમાનું ગીત

સત્યનું સૌંદર્ય છે ને સત્યનું સન્માન છે,

ચિંતન છે તો એની સાથમાં વિગ્યાન છે.

કૅથલિક માહિતી સેવા કેન્દ્ર જેનું નામ છે!

સૌને માટે સાવ ખુલ્લાં આ કચેરી-દ્વાર છે,

સૌને માટે સ્નેહ છે ને સૌને માટે પ્યાર છે,

પત્ર-વ્યવહાર, રૂબરૂ કે ફોન પર પણ આવકાર,

જ્યારે પણ જાઓ, મુલાકાતો બની જાય યાદગાર,

ધર્મોમાં જે એકતા ફેલાવવા તૈયાર છે…

કૅથલિક માહિતી સેવા કેન્દ્ર જેનું નામ છે!

ધર્મ સાથે ધર્મનું દર્શન સરસ છે, જોઈ લો!

કોઈ વાડો છે નહીં, સૌ એકરસ છે, જોઈ લો!

પ્રેમની સંસ્કૃતિ અહિંયાં એક સ્તોત્રગાન છે,

 કે વિરોધી મતને માટે પણ અનેરું માન છે.

જ્ઞાનની ધૂણી અહીં વરસોવરસ છે, જોઈ લો…..

કૅથલિક માહિતી સેવા કેન્દ્ર જેનું નામ છે!

ઉપનિષદની વારતાની સાથ ઈસુનું વચન,

બાઇબલનાં પાત્રો સાથે સાવ મઘમઘતું જીવન,

દિવ્યતાનો છે અનુભવ, દિલની દોલત એ જ છે!

એ જ છે આનંદ જીવનનો, સાચી સંગત એ જ છે!

રામ છે, અલ્લાહ છે ને છે મહાભારત-કથન…

કૅથલિક માહિતી સેવા કેન્દ્ર જેનું નામ છે!

બાઇબલ-સંદેશ જોકે મુખ્ય એનું કામકાજ,

પણ દુઃખી કોઈ રહે નહિ એવું માગે રામરાજ,

માધ્યમોનો સાથ લઈને એ વહાવે સદ્દવિચાર, 

મૂલ્યથી ભરપૂર શિક્ષણનો કરાવે છે પ્રચાર,

ચાલે છે આગળ ને આગળ સૌને લઈને સાથસાથ..

 કૅથલિક માહિતી સેવા કેન્દ્ર જેનું નામ છે! 

(સપ્ટેમ્બર-૨૦૦૯ માં કૅથલિક માહિતી સેવા કેન્દ્ર,

અમદાવાદના રજત-જયંતી સ્મરણિકા માટે રચેલી રચના)

મારી વિદાય પરનું રુદન નહિ ગમે મને,
ભીની જગા ઉપરનું દફન નહિ ગમે મને.

અંતર અગર નમે તો પછી કર ભલે સલામ,
દિલથી ન થાય એવું નમન નહિ ગમે મને.

રહેવા દો ધૂળ, માટી, ચૂલા મારા ગામમાં,
ઈંટો ને પથ્થરોનું વતન નહિ ગમે મને.

લખજો જરૂર નામ કશું એના પર તમે,
મારા સમું નિસ્તેજ કફન નહિ ગમે મને.

ઊંડાણમાં જઈને કશુંક તારવી તો લાવ,
ઉપર-ઉપરનું કોઈ કથન નહિ ગમે મને.

ખુદ મા અગર તો એની છબી હોવી જઈએ,
એના વગરનું કોઈ સદન નહિ ગમે મને.

અન્યોની પણ કવિતા જરા માણજો ‘જલાલ’,
મારી જ સૌ ગઝલનું પઠન નહિ ગમે મને.

આપણે જાહેરમાં ફટાકડા ફોડી-ફોડીને અન્ય લોકોને દઝાડીએ છીએ ત્યારે એ ખ્યાલ આપણા મનમાં હોતો નથી કે આપણે મિનિ-જાપાન બનવાનું છે. આપણે લગ્ન-પ્રસંગોએ રસ્તાઓ પર હાહાકાર મચાવીને આપણી સંપત્તિનું વરવું પ્રદર્શન કરીએ છીએ ત્યારે આપણે આપણું સ્વપ્ન ભૂલી જઈએ છીએ કે આપણે મિનિ-જાપાન બનવાનું છે. આપણાં વાહનોની નંબર-પ્લેટ પર નંબરના બદલે આપણે કોઈ પણ ધર્મનું નિશાન લગાવી દઈએ છીએ, અથવા ‘સ્વામી શ્રી ૧૦૦૮’ લખી દઈએ છીએ ત્યારે આપણે ભૂલી જઈએ છીએ કે આપણે મિનિ-જાપાન બનવાનું છે. આપણે તલાટીને ૫૦ રૂપિયા આપીને કામ કઢાવી લઈએ છીએ ત્યારે આપણા મનમાંય નથી હોતું કે આપણે મિનિ-જાપાન બનવાનું છે. આપણે એસ.ટી. બસમાં કે રેલવેમાં આપણા ધર્મનાં ચિહ્નો લગાવાવા માટે બાંયો ચડાવીએ છીએ ત્યારે આપણે ભૂલી જઈએ છીએ કે  આપણે મિનિ-જાપાન બનવાનું છે. આપણે જાહેરમાં આપણી સ્વતંત્રતા ભોગવવા માટે અન્ય કેટલાય લોકોની સ્વતંત્રતાનો બલિ ચડાવી દઈએ છીએ ત્યારે આપણે ભૂલી જઈએ છીએ કે આપણે મિનિ-જાપાન બનવાનું છે.  જાહેર સેવાઓમાં આપણે તમામ પ્રકારની કુસેવા અને ભ્રષ્ટાચાર આચરીએ છીએ ત્યારે આપણે ભૂલી જઈએ છીએ કે આપણે મિનિ-જાપાન બનવાનું છે. આપણને કોઈ જાગ્રુત નાગરિક સાચો નિયમ બતાવે તો આપણે એને ગુંડાઓ પાસે મરાવીએ છીએ ત્યારે આપણે ભૂલી જઈએ છીએ કે આપણે મિનિ-જાપાન બનવાનું છે.  આપણે કોઈ ધર્મનો ઠેકો લઈને બેસી જઈએ છીએ અને પછી કોઈ પણ ગુનો આસાનીથી કરીએ છીએ ત્યારે આપણે ભૂલી જઈએ છીએ કે આપણે મિનિ-જાપાન બનવાનું છે. આપણે પોલીસ-પ્રજા-સરકાર એ બધાંની ઉપર આપણો પ્રભાવ પાથરી દઈને કાળાં કામો કરીએ છીએ ત્યારે આપણે ભૂલી જઈએ છીએ કે આપણે મિનિ-જાપાન બનવાનું છે. 

સ્વાતંત્ર્યદિન આવે ત્યારે આપણે ધ્વજ-વંદનમાં ભાગ લઈને ગાંધીજીનો આભાર માનીએ છીએ કે હે બાપુ, તમે ના હોત તો અમારું શું થાત, કેમ કે તમે એ અંગ્રેજોને ભગાડ્યા ત્યારે તો અમે હવે ઇચ્છા મુજબ તમામ ‘કામ’ કરી શકીએ છીએ! રહેવા દોને ભાઈ, નથી બનવું અમારે મિનિ-જાપાન! આમાં જ મજા મજા મજા છે!

- જલાલ મસ્તાન ‘જલાલ’ (ગુજરાતી ગઝલકાર)

ને તોય જિન્દગીને સતત જીવવાની હોય!

યાદોને જાળવું છું જાણે ફૂલદાની હોય,

ક્યારેક તમને જાણે પરત સોંપવાની હોય.

ગુજરી ગયું છે આખું જીવન તારી રાહમાં,

જોઈ જ મેં નથી, અરે! કેવી જવાની હોય!

ઓ દોસ્તો, દો તમતમારે સામટાં દુઃખો,

એમાં તો કાંઈ મારી રજા માગવાની હોય?

આ જિન્દગીને ઈશની ક્રુપા માનવાની હોય,

જેવી જિવાય એવી જીવી નાખવાની હોય.

શેની ખુશી ‘જલાલ’ ગઝલ બાબતે મને-

જાતે લખી-લખીને અગર વાંચવાની હોય!

  (૨૦૦૨) ‘ખૅરિયત’ પાનઃ ૧૪૧.

જો સ્મરણ તુજ એકલું આવી શકે-

તો ખચીત આંસુ નહીં ફાવી શકે!

કેટલું તે યાદમાં આ જોર છે!

આવતાંની સાથ કંપાવી શકે.

જે સમયથીયે વધુ દોડી શકે-

શ્વાસને આ કોણ હંફાવી શકે!

કંઈક બીજું પણ હ્રદયને જોઈએ,

એકલું નહિ દર્દ પણ ફાવી શકે.

કોઈ એવું યાર-સ્નેહી જોઈએ-

જે મને હંમેશ તડપાવી શકે.

છે ‘જલાલ’ સૌ ખાનગી મારી ગઝલ,

પણ તું ઇચ્છે, વાત ફેલાવી શકે!  (૧૯૯૦)

['ખૅરિયત' પાનઃ ૦૫]

વેદનાના ત્યાં લિસોટા નીકળે.

રાખતાં એ કેટલા ચહેરા હશે!

કે બધા ફોટા જ ખોટા નીકળે.

કેટલીયે ઝંખના વાવો ભલે,

તોય ડૂંડાં સાવ ખાલી નીકળે.

હો ભલે શૂન્યાવકાશ આંખો મહીં

શ્વાસમાં પણ, નામ જૂનું ઊછળે.

પ્રેમનીયે જોડણીને જાળવો,

કેટલાયે શબ્દ ખોટા નીકળે.

તો ગઝલ મારી બધી સાર્થક ‘જલાલ’,

‘વાહ’ જો એના મુખેથી નીકળે!  (૧૯૯૦)

['ખૅરિયત' પાનઃ ૦૬] – જલાલ મસ્તાન ‘જલાલ’

મારી આંખે ઠરતો ચીલો!

ઘાસ મહીં સળવળતો ચીલો,

શ્વાસ મહીં તરવરતો ચીલો.

પોતાના મારગથી હઠવા-

કેડીને કરગરતો ચીલો.

સૌના પગ હેઠળ કચડાતાં-

રડમસ ચહેરો કરતો ચીલો.

સાંજ પડે ને થાક્યો-પાક્યો-

ગામ ભણી ડગ ભરતો ચીલો.

ક્યાંક વધારે તરસ્યો થાતાં-

તળાવ બાજુ સરતો ચીલો. 

ખેતરથી ઘર ટૂંકું કીધું,

‘જલાલ’ મુજને ગમતો ચીલો.  (૧૯૮૯)

        (‘ખૅરિયત’ પાનઃ ૪)

જિન્દગી, તારાં બધાંયે રૂપ વરવાં નીકળ્યાં.

જેમને ખાતર મેં મારું  રક્ત પણ પાણી કર્યું-

એ બધા સાથે મળી મુજને કનડવા નીકળ્યા.

કે બધાની સાથે-સાથે એય બદલાઈ ગયાં-

પ્રેમમાં જ્યારે અમે દુનિયા બદલવા નીકળ્યા.

રોજ પગપાળા હતા પણ આજનો આ વટ તો જો!

દોસ્તોની ખાંધ પર આજે રખડવા નીકળ્યા.

પ્રેમની તો દોસ્ત, એ દિવસ ગજબની જીત થઈ-

સૂર જ્યારે પ્રેમના ક્રૂસે લટકવા નીકળ્યા.

અન્યને પણ જો ગમે તો એ ખુશી મારી ‘જલાલ’,

     બાકી, મારા શેર તો તમને જ ગમવા નીકળ્યા.    (૧૯૯૮)

                                            (‘ખૅરિયત’ પાનઃ ૭૧)

હતી એ અસલમાં પ્રલયની જ વાતો.

ગુજરતાં ડરું છું હવે એ સ્થળોથી-

કરી આપણે જ્યાં ઉભયની જ વાતો.

વિરહમાં દશા દુર્દશા થઈ ગઈ છે,

હવે હું કરું છું સમયની જ વાતો.

સુરા ભાન મારું  ન છિનવી શકે છે!

પીને પણ કરું છું વિનયની જ વાતો.

હું હાર્યો છું દિલ તે નથી કોઈ જોતું,

બધે થઈ રહી છે વિજયની જ વાતો! 

‘જલાલ’ આ ગઝલમાં બીજું તો હતું શું?

કરી છે તમે બસ, પ્રણયની જ વાતો. (૨૦૦૨)

                     (‘ખૅરિયત’ પાનઃ ૧૧૮)

છોડ સમાચાર ને સમાચારના વિચાર.

દુ:ખ પડે છે તો શરૂ કર ‘દુ:ખ-કટાર’,

સુગ્ય વાચકના કપાળે કર પ્રહાર.

શી વલે થાશે જીવનની એ વિચાર-

જ્યાં પગાર છે આપનો એક જ હજાર!

                                   (ક્રમશઃ)

ખૂણામાં ખળભળતો ચૂલો.

જે પણ ઢાળમાં ઢાળો એને-

ફટ્ટ દઈને ઢળતો ચૂલો.

શિયાળામાં ઘરનાં સૌને-

એક સ્થળે સાંકળતો ચૂલો.

ખૂબ ધીમેથી બોલીએ પણ-

તોય બધું સાંભળતો ચૂલો!

મારી માનાં ડૂસકાં જોઈને-

ધીમાં ડૂસકાં ભરતો ચૂલો.

ગૅસ-સિલિન્ડર આવી જાતાં-

રોજ ખૂણામાં રડતો ચૂલો! (૧૯૮૯)

(‘ખૅરિયત’ પાનઃ૩)

- જલાલ મસ્તાન ‘જલાલ’

ફૂલ જેવો હું અને પથ્થર બની ગઈ જિન્દગી.

પણ મળ્યાં જો આપ તો સુન્દર બની ગઈ જિન્દગી,

લોકની ઈર્ષ્યા સમું મંઝર બની ગઈ જિન્દગી!

શી રીતે શીખતાં હશે પંખીનાં બચ્ચાં ઊડવું?

શી રીતે એ જન્મથી સધ્ધર બની ગઈ જિન્દગી?

મોતનીયે બાદ લોકોને સુવાસો પહોંચે,

જિન્દગી તો એ જ જે અત્તર બની ગઈ જિન્દગી!

જોઈને મુજને ગઝલ લોકોને દેખાઈ ‘જલાલ’,

હું ભૂલ્યો જો શાયરી, શાયર બની ગઈ જિન્દગી!

કલ્પના ઘોડા ને છન્દો બંગલા મારા ‘જલાલ’,

કોણ કહે છે આપણી બેઘર બની ગઈ જિન્દગી!(૨૦૦૨)

(‘ખૅરિયત’ પાનઃ ૧૨૪)

- જલાલ મસ્તાન ‘જલાલ’

એની સુવાસની જ ગઝલ પર અસર હતી.

પટકાઈ હું પડ્યો છું, મગર એ પડી નથી,

શ્રધ્ધા અડગ રહી કે જે ઈશ્વર ઉપર હતી.

આવું ન તારી પાસમાં તો ક્યાં જઉં કહે?

સાકી, સુરા તે રાહમાં ક્યાં દરબદર હતી?

સૌની હતી આ શીખઃ જીવ્યે જા, સુખી થઈશ!

પણ દોસ્ત, મારા ભાગ્યની મુજને ખબર હતી.

જન્નતમાં એ સુખોને લઈ શું કરું, ખુદા!

જેની જરૂર ફકત આ ધરતી ઉપર હતી.

જહેમત ‘જલાલ’ મારા ફકત હાથમાં હતી,

બાકીની વાત મારા મુકદ્દર ઉપર હતી. (૨૦૦૩)

‘ખૅરિયત’ પાનઃ ૧૪૨

- જલાલ મસ્તાન ‘જલાલ’

રહે છે સદા એ જ ઓઝલ, દેતો નથી એ જ દર્શન!

ક્યાંથી હું પહોંચું કિનારે, ક્યાંથી મળે મુજને મંઝિલ?

પાણી ડુબાડે કિનારે, રસ્તા જ જ્યાં થાય દુશ્મન!

સાચી મુહોબ્બતમાં કાયમ જીરવી શક્યો નહિ ઉપેક્ષા, 

તેથી દીવાનો બન્યો કે એનું ન સમજાય વર્તન.

અલ્લાહ, તું મારા ઘરની દીવાલ તૂટવા ન દેતો,

જેથી ન કોઈ નિહાળે ઘરમાં ગરીબીનું નર્તન.

ગમના દિવસને મેં એની સોગાત માની લીધા છે,

જેણે ખુશીને બનાવી, ગમ પણ છે એનું જ સર્જન.

સ્વતંત્ર રહીને ‘જલાલ’ આ જીવન જીવી ના શક્યો હું,

પરવશ રહી જિન્દગી ને કાવ્યોમાં છન્દોનું બંધન. (૨૦૦૩)

(‘ખૅરિયત’ પાનઃ ૧૪૮)

કદીક તો ઘા મળે ને વેદના મળતી નથી હોતી.

જિવાતી જિન્દગીથી દૂર તેથી હોય છે કાવ્યો-

કે વાસ્તવને અનુરૂપ કલ્પના મળતી નથી હોતી.

ઉમંગો લઈ મૂકું પ્રસ્તાવ તો ફળતા નથી હોતા!

ન ધાર્યું હોય ત્યાં અવહેલના મળતી નથી હોતી.

ગઝલ તો આ સહજ લખતાં લખાઈ જાય છે, મિત્રો!

જો નીકળું શોધવા તો પ્રેરણા મળતી નથી હોતી.

હું ભજવું પાત્ર ઈસુનું તો એ જીવંત ક્યાંથી હોય?

અભિનયમાં તો એની યાતના મળતી નથી હોતી.

ગઝલની આ કલામાં પણ ‘જલાલ’ કેવી કરુણતા છે!

લખું જેને લીધે એને મજા મળતી નથી હોતી. (૧૯૯૪)

(‘ખૅરિયત’ પાનઃ ૪૦)

કોટ ફંફોસી બધું કાઢી ન લે.

બિલ ભર્યું છે મેં હવે ચલ ઘર ભણી,

બે વધ્યા છે તેય તું માગી ન લે.

કોઈનો લેટર નથી ફાઇલમાં,

તું ગઝલ મારી બધી વાંચી ન લે.

રે, બચતનો અર્થ આવો છે નહીં,

શાક તો તાજું જ લે, વાસી ન લે.

હદ થઈ રાણી, તમારા શોખની,

આટલું તો કોઈ પણ સાંખી ન લે.

સ્વપ્નમાં (પણ) મોંઘી ખરીદી કર નહીં,

સિંગ સસ્તી હોય તો ખારી ન લે.

આ ગઝલ નહીં છાપ તોયે ચાલશે,

પણ ચુનંદા શેર તો કાઢી ન લે.

‘પ્રભાત’ દૈનિક, તા. ૧૮ ફેબ્રુઆરી, ૧૯૯૬, પાનઃ ૪.

આપણે તો એય,  ખુરશી છે ને લીલા-લહેર છે….!

લોકસેવા-બોકસેવા કઈ બલાનું નામ છે?

આપણું તો બસ, પૈસા ઝાપટવાનું કામ છે.

કરું નહીં જો હું ભ્રષ્ટાચાર તો ભૂખે મરું!

પામવા સત્તા કીધેલું દેવું શી રીતે ભરું?

રાજકારણને મેં જલસાઓનું મેદાન કરી દીધું,

એશ કરવા આગવું જાણે બંધારણ કરી દીધું.

  ‘જનસત્તા’ દૈનિક, તા. ૧ એપ્રિલ, ૧૯૯૭, પાનઃ ૪.

દોસ્તોનાં નામ મારા દિલમાં અંકાઈ ગયાં.

પ્રેમ-પ્રકરણમાં થયા બદનામ તો શું થઈ ગયું?

જોઈ લો કે કાવ્યમાં તો ખૂબ પંકાઈ ગયા.

ગ્યાન એનું કાન કાલે માનવીના ખોલશે,

શૂળ છોને કાનમાં આજે તો ભોંકાઈ ગયા.

આ કરચલી મુખ ઉપરની કંઈ અમસ્તી છે નહીં,

મેં સહેલાં દુખ મારા ચહેરે દેખાઈ ગયાં.

હું નશામાં પ્રેમના દુનિયા બદલવા નીકળ્યો,

સૌપ્રથમ બદકિસ્મતીથી એ જ બદલાઈ ગયાં.

રાહબરનો યાદ જ્યાં આવી ગયો ચહેરો મને,

માર્ગમાં મારાં કદમ ઠોકરથી લથડાઈ ગયાં.

સાવ જોડકણા હતા મારી ગઝલના શેર ‘જલાલ’,

જ્યાં તમે વાંચ્યા કે એના રૂપ બદલાઈ ગયાં. (૧૯૯૮)

‘ખૅરિયત’ પાનઃ ૭૩.

લાગણીથી જેઓ વિચારે છે!

જેને ઠોકર પગોમાં વાગી છે-

એ બધા હાથને પ્રસારે છે.

મુફલિસીનુંય પેટ કેવું છે!

ટંક થઈ જાય ને પધારે છે!

એમ પસ્તાય છે દુખો દઈને-

જાણે મારી ગઝલ મઠારે છે.

દુખની ફરિયાદ હું નથી કરતો,

ફક્ત કહું છું કે એ વધારે છે.

છે દુઆની જ એક આશ ‘જલાલ’

કે દુઆ તો દશા સુધારે છે. (૨૦૦૩)

(‘ખૅરિયત’ પાનઃ ૧૪૫)

ક્યાં કોણ જઈને પહોંચશે, અલ્લાહને ખબર.

હોય શરાબ કે પછી હો આપની નજર,

મસ્તક ઉ૫ર રહે છે સદા કેફની અસર.

તારા સદન ભણી જ કદમ કેમ જાય છે?

લાગે છે તારું ઘર છે, હશે એ જ મારું ઘર.

ડામરના માર્ગની નીચે છે બાળપણ દફન,

બનતું રહ્યં છે ગામ વતનનું મહાનગર.

અહીં આવવા મથે છે બધા સ્વર્ગને ત્યજી-

ચાલ્યા ગયા છે લોક જે તમને મળ્યા વગર.

પાંચેક શેરમાં જ ગઝલ પૂર્ણ થાય છે.

              કેવી ‘જલાલ’ લાગણી આવે છે માપસર!  (૨૦૦૦)

-જલાલ મસ્તાન ‘જલાલ’

‘ખૅરિયત’માં પાનઃ ૯૯

જાણે કોઈ માર્ગ વિસરાયો હતો.

જ્યાં ને ત્યાં જે ખૂબ પછડાયો હતો-

એ જ માણસ ખૂબ વખણાયો હતો.

કોઈ હલ એને હતો નહીં તે છતાં-

પ્રશ્ન મારો ખૂબ ચર્ચાયો હતો.

જે નિહાળીને તમે ભાંગી પડ્યા-

મારાં દુઃખનો માત્ર પડછાયો હતો.

એય પહેલાંનાં સમાં નહોતાં રહ્યાં,

હુંય થોડો કંઈક બદલાયો હતો.

ઘેર જઈને એ રડ્યાં રાતે ‘જલાલ’,

  મોડેમોડે શેર સમજાયો હતો. (૨૦૦૧)

-જલાલ મસ્તાન ‘જલાલ’

‘ખૅરિયત’માં પાનઃ ૧૦૨. 

કે ક્રુષ્ણ દ્રૌપદીનાં ચીર ચોક્કસ પૂરશે.

દગો પામ્યા છતાં અંતર મહીં વિશ્વાસ છેઃ

પ્રસારી હાથ ચોક્કસ તું મને બોલાવશે.

દુકાળ આવી પ્રજાનાં હાડકાં ચૂસી જશે;

ને રાજા મહેલના કોઠારને સંતાડશે.

સડક ૫ર જિન્દગી પૂરી કરી છે એટલે-

મરણની બાદ રસ્તાઓ મને સંભારશે.

તમે ક્રૂસે જડાવી જેને વીંધી નાખશો-

એ માણસ પ્રેમના સામ્રાજ્યને ફેલાવશે.

જરૂરત આ ગઝલની ત્યારે સમજાશે ‘જલાલ’-

  કે વારંવાર મારી યાદ જ્યારે આવશે. (૧૯૯૮)

-જલાલ મસ્તાન ‘જલાલ’

(‘ખૅરિયત’માંથી.)

બદનસીબીનેય મારી સભ્યતા સ્પર્શી ગઈ.

સાવ સામે હોય ને તોયે ન કહેવાયે કશું

પ્રેમના પ્રકરણની આ ગંભીરતા સ્પર્શી ગઈ.

છેક લગ મારી જ સાથે દર્દ એનું ૫ણ જીવ્યું,

એ રીતે આખા જીવનને બેવફા સ્પર્શી ગઈ.

જે ન સમજ્યા એ સભામાં મુખ વકાસી જોઈ રહ્યા,

એ ઊઠી ચાલ્યા કે જેને દુઃખકથા સ્પર્શી ગઈ.

કોઈને મારી ગઝલની વેદના સ્પર્શી ગઈ,

કોઈને મારી સુખોની કલ્પના સ્પર્શી ગઈ.

નીકળી ચૂક્યા ફરિશ્તાઓ મને લેવા ‘જલાલ’,

  લાગે છે અલ્લાહને મારી દુઆ સ્પર્શી ગઈ. (૨૦૦૨)

‘ખૅરિયત’ પાનઃ ૧૨૩

જલાલ મસ્તાન ‘જલાલ’

તોયે થયો છે તુજને કદી મુજથી પ્યાર ક્યાં?

શું કામ દોસ્ત, હાથ ખભેથી લઈ લીધો?

કે લાગતો જ મુજને હતો એનો ભાર ક્યાં?

જ્યાં થાય છે મને કે નથી ક્યાંય પણ ખુદા-

એવા સમયે તું હોય છે ૫રવરદિગાર ક્યાં!

શોધ્યા ઘણાય હશ્રમાં એ લોકને જ મેં;

તાજ્જુબ છે! ગયા એ દુ:ખો આ૫નાર ક્યાં?

છે સામટું મળેલ દરદ સાત જન્મનું,

એની લઈ શકાય હવે સારવાર ક્યાં?

દુ:ખ તો ‘જલાલ’ એમ કંઈ કમ થતાં હશે?

           રાખે છે આ ગઝલની ઉ૫ર તું મદાર ક્યાં?   (૨૦૦૨)

‘ખૅરિયત’ પાનઃ ૧૪૦

જલાલ મસ્તાન ‘જલાલ’

આપો ન મિત્રને તો ઘરે ઓટલી જ રહે.

સરખામણી કરો તો એ સરખામણી જ રહે,

પારસમણિ તો છેવટ પારસમણિ જ રહે.

શત્રુ બને ન કોઈ, ન હો મિત્ર કોઈ પણ,

ઇચ્છું છું કે દશા જ આમ તૂટતી જ રહે.

છોડી ગયાં તમે એ સજા યોગ્ય થઈ મને,

ન હો તમે ન મારી દુનિયા સાંકડી જ રહે.

છૂટી મૂકી દીધી છે હવે દિલની લાગણી,

પંપાળતો રહું તો સદા વેવલી જ રહે.

છે અન્યનીય મસ્ત ગઝલ આમ તો ‘જલાલ’,

  ૫ણ આ૫ણી ગઝલ તો સદા આ૫ણી જ રહે. (૨૦૦૨)

 -જલાલ મસ્તાન ‘જલાલ’ 

‘ખૅરિયત’ પાનઃ ૧૧૪

કેમ ફાવી ગયું રુદન સાથે?

જે જતનથી સ્વીકાર્યું દિલ મારું-

એ ૫રત ના કર્યું જતન સાથે.

મારાં અરમાન ૫ણ વહી નીકળ્યાં-

મારાં અશ્રુઓના વહન સાથે.

ગામમાં કોઈ ઓળખે ન મને,

જાણે નાતો નથી વતન સાથે.

એક બારી તો સાવ ખુલ્લી છે,

મોત સૌને મળ્યું જીવન સાથે.

આ ગઝલ તો ‘જલાલ’ છે અ૫વાદ,

  બાકી, જીવવું ૫ડ્યું દમન સાથે. (૨૦૦૩)

    -જલાલ મસ્તાન ‘જલાલ’ 

‘ખૅરિયત’ પાનઃ ૧૪૯

મેલી-બૂરી નજર બધે.

મેલી-બૂરી નજર બધે,

૫રદા વગર ન ફર બધે.

થોડું હસે છે એની ૫ણ્-

જોયા કરું અસર બધે.

જો યાદ મારી આવે તો,

રડ ૫ણ પ્રગટ ન કર બધે.

તું આ જ રસ્તે થઈ જજે,

અહીંથી જ કર સફર બધે.

ક્યારેક તો નજીક બેસ,

દુનિયાથી તું ન ડર બધે.

જે છે ગઝલ ‘જલાલ’ની-

  તેને મળો કદર બધે. (૧૯૯૩)

જલાલ મસ્તાન ‘જલાલ’ 

‘ખૅરિયત’ પાનઃ ૩૨

ઘર ઉ૫ર ૫થરાયો તડકો.

રસ્તાઓ ૫ર ફંગોળાયો,

કોતરમાં ૫ડઘાયો તડકો.

બંધ નહીં બારીને કરશો,

ક્યાંક હશે સંતાયો તડકો.

પૂર્વ દિશામાં રોજ ઊગીને-

ફાવે ત્યાં ફંટાયો તડકો.

ક્યાંક અરીસે જોવા લાગે-

પોતાનો ૫ડછાયો તડકો.

સાંજ ૫ડ્યે ગોરીનો ઘૂંઘટ-

જોઈને શરમાયો તડકો.

વર્ષોજૂની એક સમસ્યાઃ

‘કેમ નહીં બદલાયો તડકો?’

-જલાલ મસ્તાન ‘જલાલ’ (૧૯૯૧) ‘ખૅરિયત’ પાનઃ ૧૧

શક્ય છે કે હોઠ એ સાંખી ન લે.

૫ત્રમાં વર્ષોની ઘૂંટી વેદના,

આ રીતે ઉતાવળે વાંચી ન લે.

જોઈતું નહીં આ૫ તોયે ચાલશે,

૫ણ દુઆમાંથી કશું કાઢી ન લે.

જીવવા માટે સહારો જોઈએ,

૫ત્ર પાછા- ક્રૂર થઈ- માગી ન લે.

હું હજી ઉજ્જડ અને વેરાન છું,

તું નજરને આ રીતે વાળી ન લે.

છે ‘જલાલ’ સઘળી ગઝલમાં તું જ તું!

આ ગઝલ અખબારથી ફાડી ન લે.   (૧૯૯૩) 

 -જલાલ મસ્તાન ‘જલાલ’.    (‘ખૅરિયત’ પાનઃ ૩૦)

ને તમે કહો છો-

પાર્ડન પ્લીઝ!

તોય ૫હેરે છે નકલી મહોરાઓ.

ચાલવાનું ચરણ તમારે છે!

ચાલવાના નથી જ નકશાઓ.

હું જ ૫ડ્તો નથી નજરમાં કદી,

ને તને જોઈ રહી છે દુનિયાઓ.

એક અલ્લાહ છેક રહેવાનો,

લોક સરજી શકે છે ફિરકાઓ.

જિન્દગીભર ભટકતો રહી જાઉં,

એમ કનડી રહ્યા છે રસ્તાઓ.

કોઈ પામો ન આવા દરિયાઓ-

દૂર હડસેલે જ્યાં કિનારાઓ.

ઊડ્વાની ઘડી જ ગણવાનાં-

પાંખ ફફડાવનાર બચ્ચાઓ.

આ કયામત ‘જલાલ’ લાગે છે!

લોક બગડી ગયા છે સારાઓ.

-જલાલ મસ્તાન ‘જલાલ’

(‘ખૅરિયત’ પાનઃ ૧૧૯)

દુર્ભાગ્ય-દુર્દશાએ ભટકતો કરી દીધો.

સરજી જહાન આંખથી ઓઝલ રહી ગયો,

ઇન્સાનને ખુદાએ ભટકતો કરી દીધો.

ભટકી ગયા છે કંઈક વફાઓ કરી-કરી,

મુજને તો બેવફાએ ભટકતો કરી દીધો.

એક તો સુરાને માટે ભટકવું ૫ડ્યું હતું,

પીધા ૫છી નશાએ ભટકતો કરી દીધો.

જન્નતમાં ભૂલ-ચૂક થઈ ગઈ હશે કશી,

ધરતી ઉ૫ર સજાએ ભટકતો કરી દીધો.

હસતું વદન નિહાળ્યું અને વાત થઈ ગઈ,

એક મામૂલી ગુનાએ ભટકતો કરી દીધો.

રાહઝન કે રાહબર હું હવે દોષ કોને દઉં?

જે-જે મળ્યા બધાએ ભટકતો કરી દીધો.

એક શેર અહીં ‘જલાલ’ બીજો શેર હોય ત્યાં!

આ કાવ્યની કલાએ ભટકતો કરી દીધો.

(‘ખૅરિયત’ પાનઃ ૧૪૩)

-જલાલ મસ્તાન ‘જલાલ’

                                                    ને તને ૫ળ૫ળ હ્રદયમાં રાખશે એ મા હશે.

જે ભીનું ખુદનું બિછાનું રાખશે એ મા હશે,

ને સૂકું તારી નીચે જે મૂકશે એ મા હશે.

માનથી-સન્માનથી દુનિયા તને બોલાવશે,

૫ણ કહી ‘બેટા’ તને પોકારશે એ મા હશે.

આટલા અભ્યાસમાં ૫ણ રહી જઈશ નાદાન તું,

સત્ય સઘળાં પ્રેમથી સમજાવશે એ મા હશે.

આ જગત ૫ળમાં ભુલાઈ જાય છે અહીંયાં ‘જલાલ’,

યાદ કોઈ તોય હરદમ આવશે એ મા હશે.

(‘ખૅરિયત’ પાનઃ ૧૫૦)

-જલાલ મસ્તાન ‘જલાલ’

સાહસ અગર ન થાય તો સિધ્ધિ ન થઈ શકે,

ભગવાનથી ક્રુપા કંઈ અમસ્તી ન થઈ શકે.

છે દોસ્તી ને પ્રેમ બધી દિલની બાબતો,

લાંબી ટકે નહીં જો એ મરજી ન થઈ શકે.

દુખ તો હુકમ ખુદાનો, હવે ભોગવી જ લો!

એમાં ફરી વિચારવા અરજી ન થઈ શકે.

ચહેરાને વાંચવાનો ઘણો ભ્રમ છે લોકને,

અંદરનો ખ્યાલ દોસ્ત, ઉ૫રથી ન થઈ શકે.

દિલનું બયાન છે કે લડાઈ નથી ગઝલ!

સૈનિકની જેમ શેરની ભરતી ન થઈ શકે.

નીચેના જેવી કોઈ વ્યવસ્થા ઉ૫ર નથી!

જહન્નમમાંથી જન્નત ભણી બદલી ન થઈ શકે.

એવી ‘જલાલ’ વેદના અમને મળી હતી-

કે જે ગઝલના ફનથીયે હળવી ન થઈ શકે!

(લખ્યા તા. ૬ ઑગસ્ટ, ૨૦૦૫, શનિવાર, અમદાવાદ.)

               જલાલ મસ્તાન ‘જલાલ’

ચહેરા ૫રનો તલ હશે દરવાન પોતે!
ખૂબ રાખે છે તમારું ધ્યાન પોતે.

સ્વર્ગમાં ભાગી ગયો ભગવાન પોતે-
જ્યાં પ્રભુ બનવા ગયો ઇન્સાન પોતે.

તે છતાં નાદાનિયત એણે જ કીધી,
દરઅસલ તો હું હતો નાદાન પોતે.

યા ખુદા, એવી દશા જોજે ન દેતો!
ફૂંકવા લાગે ચૂલો મહેમાન પોતે.

હું નહીં ૫ણ બોલશે દીવાન પોતે-
છે ‘જલાલ’ પોતે અને ‘મસ્તાન’ પોતે!

(‘ખૅરિયત’ પાનઃ ૧૦૪)
-જલાલ મસ્તાન ‘જલાલ’

વાત બીજી બધી જ થઈ ગઈ ને-
રહી ગયું ખાસ પૂછવા જેવું.

ખટખટાવ્યે ન દ્વાર જે ખૂલે-
માનજો એ જ ખોલવા જેવું.

એણે કુદરત બનાવી આપી છે!
શું રહ્યું દોસ્ત્, માગવા જેવું?

ક્રૂસ ૫ર મોત કે મળે છે ઝેર,
સત્ય ૫ણ ક્યાં છે બોલવા જેવું !

દિલની શ્રધ્ધાથી લખ ‘જલાલ’ અગર-
લાગશે એને વાંચવા જેવું.

-જલાલ મસ્તાન ‘જલાલ’

સંભાળજે કે છેક ગહન ઘા સદા રહે,
જોજે ન દોસ્ત, જાય આ ખંજરની આબરૂ.

ફૂલો વચાળે રહીને સુમન થઈ જવાય છે,
ઓછી ન ગણ તું કોઈ મુજાવરની આબરૂ.

ઉ૫ર સપાટી ૫ર કદી તરશે ન મોતીઓ,
પેટાળમાં રહે છે સમંદરની આબરૂ.

કંકાસના સ્વરૂ૫માં નીકળી ગઈ બહાર,
ઘરમાં રહી શકી નહીં જે ઘરની આબરૂ.

તારા બધા જ ભાવ મને લાગશે સમાન,
આદરની સમાન હોય અનાદરની આબરૂ.

હદથી વધારે એ કસોટી નહીં કરી શકે,
ભક્તોની આબરૂ જ છે ઈશ્વરની આબરૂ.

શ્રદ્ધા છે, દાવમાં ભલે મૂકવી ૫ડી મગર-
રહેશે સદાય મારા મુકદ્દરની આબરૂ.

છેવટ ‘જલાલ’ કંઈક મળ્યું આ ગઝલ-રૂપે,
છેવટ ‘જલાલ’ રહી ગઈ અક્ષરની આબરૂ.
-જલાલ મસ્તાન ‘જલાલ’